भारतासह जगभरात तीन महिने दुष्काळाची शक्यता? WMO ची गंभीर चेतावणी; मान्सूनवर अल निनोचे संकट
वर्षात भारतासह जगातील अनेक देशांमध्ये दुष्काळसदृश परिस्थिती निर्माण होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. भारतीय हवामान विभागानंतर (IMD) आता जागतिक हवामान संघटना (WMO) यांनीही जागतिक हवामानाबाबत गंभीर इशारा दिला आहे. प्रशांत महासागरातील समुद्राचे तापमान झपाट्याने वाढत असल्याने जून ते ऑगस्ट या कालावधीत अल निनो (El Niño) सक्रिय होण्याची सुमारे 80 टक्के शक्यता असल्याचे सांगण्यात आले आहे. तसेच नोव्हेंबरपर्यंत ही शक्यता 90 टक्क्यांपेक्षा अधिक वाढू शकते.
अल निनोमुळे हवामानावर काय परिणाम होतो?
अल निनो हा प्रशांत महासागरातील हवामानाशी संबंधित महत्त्वाचा घटक मानला जातो. समुद्रातील पाण्याचे तापमान असामान्यरीत्या वाढल्यास जागतिक स्तरावर हवामानाच्या पद्धती बदलतात. यामुळे काही भागात तीव्र दुष्काळ, तर काही ठिकाणी अतिवृष्टी, पूर, उष्णतेच्या लाटा आणि इतर नैसर्गिक आपत्तींची शक्यता वाढते.
WMO च्या वैज्ञानिकांच्या मते, प्रशांत महासागराच्या पृष्ठभागाखालील पाणी सध्या सामान्यपेक्षा सुमारे 6 अंश सेल्सिअसने अधिक उष्ण झाले आहे. समुद्रात साचलेली ही अतिरिक्त उष्णता अल निनो अधिक प्रभावी बनवू शकते.
भारतातील मान्सूनवर किती परिणाम होणार?
हवामान विभागाच्या अंदाजानुसार यंदा देशात मान्सूनदरम्यान सरासरीपेक्षा कमी पाऊस पडण्याची शक्यता आहे. दक्षिण-पश्चिम मान्सूनच्या आगमनालाही विलंब झाला असून तो केरळमध्ये नेहमीपेक्षा काही दिवस उशिरा पोहोचण्याचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे.
तथापि, हवामान तज्ज्ञांच्या मते भारतासाठी अजूनही आशेचा किरण आहे. इंडियन ओशन डायपोल (IOD) आणि मॅडेन-ज्युलियन ऑसिलेशन (MJO) हे दोन महत्त्वाचे हवामान घटक सक्रिय राहिल्यास अल निनोचा प्रभाव काही प्रमाणात कमी होऊ शकतो.
IOD आणि MJO कसे मदत करू शकतात?
1) इंडियन ओशन डायपोल (IOD)
IOD ला हिंद महासागरातील अल निनो असेही म्हटले जाते. याचा सकारात्मक टप्पा (Positive Phase) सक्रिय राहिल्यास भारतात चांगला पाऊस होण्यास मदत होते. त्यामुळे अल निनोमुळे निर्माण होणाऱ्या दुष्काळी परिस्थितीचा प्रभाव कमी होऊ शकतो.
2) मॅडेन-ज्युलियन ऑसिलेशन (MJO)
MJO हे ढग आणि वाऱ्यांचे जागतिक चक्र आहे. हे विषुववृत्ताभोवती सतत फिरत असते. जेव्हा हे चक्र भारताच्या परिसरातून जाते, तेव्हा कमकुवत मान्सूनच्या काळातही मुसळधार पावसाचे सत्र निर्माण होऊ शकते.
केंद्र सरकारकडून राज्यांना सतर्कतेच्या सूचना
संभाव्य अल निनो आणि कमी पावसाच्या पार्श्वभूमीवर केंद्र सरकारने राज्यांना पूर्वतयारी करण्याचे निर्देश दिले आहेत. कृषी मंत्रालयाने जिल्हास्तरावर कृती आराखडे तयार करून तातडीने अंमलबजावणी करण्यास सांगितले आहे.
शेतकऱ्यांपर्यंत हवामानविषयक माहिती वेळेत पोहोचावी यासाठी डिजिटल सेवा, कॉल सेंटर आणि कृषी सल्ला प्रणाली अधिक मजबूत करण्यावर भर देण्याच्या सूचना देण्यात आल्या आहेत.
अल निनो म्हणजे नेमके काय?
प्रशांत महासागराच्या विषुववृत्तीय भागात वाहणारे व्यापार वारे (Trade Winds) कमकुवत झाल्यानंतर दक्षिण अमेरिकेजवळील समुद्राचे पाणी असामान्यरीत्या उष्ण होऊ लागते. या प्रक्रियेला अल निनो म्हणतात. समुद्रातील तापमानातील हा बदल जागतिक हवामान व्यवस्थेवर परिणाम करतो आणि अनेक देशांतील पर्जन्यमान व तापमानाच्या पद्धती बदलतो.
प्रभावित देशांना सज्ज राहण्याचा सल्ला
WMO ने भारतासह संभाव्य प्रभावित देशांच्या सरकारांना, कृषी, आरोग्य, जलसंपदा आणि ऊर्जा विभागांना सतर्क राहण्याचा सल्ला दिला आहे. वेळेवर इशारे, प्रभावी नियोजन आणि पूर्वतयारी यामुळे संभाव्य नुकसान मोठ्या प्रमाणात कमी करता येऊ शकते.
पूर्वीच्या अल निनो काळात भारतात काय झाले?
इतिहास पाहता, अल निनो सक्रिय असलेल्या अनेक वर्षांमध्ये भारतातील विविध भागांमध्ये दुष्काळी परिस्थिती निर्माण झाली होती. विशेषतः 1965-66, 1972-73, 1987-88 आणि 2015-16 या काळात अल निनोचा प्रभाव अधिक तीव्र होता. मात्र प्रत्येक वेळी दुष्काळ पडेलच असे नाही. IOD, MJO आणि इतर हवामान घटकांमुळे अल निनोचा परिणाम कमी किंवा अधिक होऊ शकतो.
निष्कर्ष
यंदाच्या मान्सून हंगामावर अल निनोचे सावट असले तरी अंतिम परिस्थिती IOD आणि MJO सारख्या हवामान घटकांच्या सक्रियतेवर अवलंबून राहणार आहे. त्यामुळे पुढील काही आठवडे मान्सूनच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार असून शेतकरी, प्रशासन आणि सर्वसामान्य नागरिकांनी हवामान विभागाच्या अधिकृत सूचनांकडे लक्ष ठेवणे आवश्यक आहे.